فرمول جديد خاور ميانه

سفر دكتر منوچهر متكي وزير امور خارجه ايران به عراق در كانون توجه محافل سياسي و رسانه اي قرار گرفته است. از اظهارات متكي هم كاملا مشخص بود كه اين يك سفر «ويژه» است. بر همين اساس مي توان حدس زد كه طي روزهاي آينده مطالب زيادي- بخصوص در اروپا و آمريكا- در مورد اين سفر منتشر خواهد شد.
سفر «وزير خارجه ايران» به عراق پس از اشغال عراق توسط آمريكا دو بار اتفاق افتاده است. يك بار زماني كه ائتلاف شيعه عراق اكثريت قاطع كرسي هاي مجلس موقت عراق را در اواخر سال 1383 بدست آورد و در اوائل ارديبهشت 84 «دكتر ابراهيم جعفري»، يكي از چهره هاي برجسته ائتلاف به نخست وزيري رسيد. در آن زمان دكتر كمال خرازي وزير وقت خارجه ايران با يك هيات ويژه به عراق رفت و نشان داد كه ايران رخدادهاي عراق را پي مي گيرد و از نتايج آن كاملاً خشنود است. در آن وقت رسانه هاي غرب با استناد به برخورد گرم و فوق العاده مقامات عراقي با هيات ايراني و مقايسه آن با وضعيتي كه براي وزراي وقت خارجه آمريكا و انگليس در بغداد پيش آمده بود، نوشتند: «گويا وزير خارجه ايران به خانه خود وارد شده ولي پاول و استراو دو ميهمان ناخوانده اي هستند كه بايد زودتر بغداد را ترك نمايند.»
سفر دكتر متكي به عراق نيز درست پس از آن اتفاق افتاده است كه اسلام گراها در عراق -از شيعه و سني- با رأي قاطع و خيره كننده و در محيطي آرام، برنده انتخاب شده اند و دو قوه مقننه و مجريه -و به تبع آن ها قوه قضائيه و اداره نيروهاي مسلح و نيروهاي امنيتي- را در اختيار گرفته اند. عبور احزاب اسلام گراي پيروز در عراق از مقوله معرفي نخست وزير و سپس تعيين تكليف چهار وزارتخانه حساس -خارجه، كشور، اقتصاد و دفاع- نشان داد كه دولت اسلامي عراق از مهمترين گردنه عبور كرده و البته اداره مسايل حساس آينده عراق را در اختيار گرفته است. در اين ميان سفر وزير امور خارجه ايران به همراه يك هيات بلندپايه اقتصادي، سياسي، فرهنگي و امنيتي بسيار پرمعنا و حساس است.
دكتر متكي به محض ورود به عراق به گونه اي مورد استقبال مقامات عراقي قرار گرفت كه خارج از عرف ديپلماتيك بود. در همان ساعت اول ورود، رئيس جمهور، نخست وزير و رئيس ائتلاف يكپارچه عراق مقدم او را گرامي داشته و بر اهميت ويژه سفر او تأكيد ورزيدند. ساعتي از اين سفر نگذشته بود كه متكي و «هوشيار زيباري» وزير كرد امور خارجه عراق در مقابل دهها خبرنگار خارجي و داخلي گزارشي از توافقات گسترده ايران و عراق را ارائه كردند. فهرستي كه توسط دكتر متكي در اين گزارش ارائه شد، مقولات امنيتي، اقتصادي و سياسي را دربر مي گرفت و تقريباً بيانگر آن بود كه وزير امور خارجه ايران با يك «بسته كامل» وارد شده و طرف عراقي كاملاً آماده «كار مشترك» با جمهوري اسلامي ايران است. جالب تر اين بود كه در اين ميزگرد خبري هوشيار زيباري پاسخ بعضي از سؤالات را كه بايد خود ارائه مي داد از جمله در مورد وضعيت حضور نظاميان آمريكايي در عراق به طرف ايراني واگذار كرد و دكتر متكي در پاسخ به اين سؤالات موضع رسمي جمهوري اسلامي ايران را بيان مي كرد و مورد تاييد وزير خارجه عراق قرار مي گرفت. حضور دكتر متكي در عراق، حضور اولين وزير از كشورهاي همسايه و حتي اولين وزير آسيايي پس از تشكيل كابينه دائمي عراق به حساب مي آيد. از اين رو سفر متكي كاملاً بيانگر آن است كه فصل جديدي در روابط منطقه اي ميان ايران و عراق شروع شده است.
با توجه به طرح آمريكايي ها مبني بر فعال كردن محور عربي و منطقه اي عليه ايران كه توام با سفرهاي پي درپي «رايس» به اين كشورها بوده است، فصل جديد روابط ايران و عراق هرگونه اقدام عربي و منطقه اي را عليه ايران خنثي مي كند. هرچند خارج از مقوله عراق و يا حتي خارج از مقوله آن دسته از كشورهاي عربي كه يك جبهه مشترك با ايران شكل داده اند، تقريباً هيچكدام از كشورهاي همسايه ايران و نيز كشورهاي عربي حاضر نيستند به جبهه مقابل ايران كمك نمايند. در هرحال صفحه جديد روابط ايران و عراق بيش از هر عامل ديگري نشان داد كه زمان استفاده آمريكا از موقعيت هاي منطقه اي عليه ايران به سر آمده است يك بعد مهم سفر، جنبه اقتصادي آن از دو منظر اقتصاد داخلي عراق و اقتصاد بين الملل اين كشور است. عراق اينك يك بازار بزرگ و مهم اقتصادي با ظرفيت چند صد ميليارد دلاري است. بر همين اساس روابط اقتصادي ايران و عراق مي تواند بازار ايران را از ابعاد صنعتي، كشاورزي و بازرگاني رونق بدهد. اين يك موقعيت ويژه است كه ملت و دولت عراق با آغوش باز از آن استقبال مي كنند، در حاليكه در برابر نفوذ اقتصادي ديگران مقاومت محسوسي دارند. اما از بعد بين الملل، حضور مشترك ايران و عراق در پروژه هاي بين المللي بخصوص در حوزه نفت، گاز، صادرات، بنادر، كشتيراني و سياست گذاري مشترك در عرضه و قيمت نفت فرايند جديدي را به وجود مي آورد و مي تواند فرايندهاي موازي منطقه را تضعيف نمايد. اين در حالي است كه اينك ايران مي تواند روي همگرايي نفتي عراق، ونزوئلا، الجزاير، نيجريه و اندونزي حساب باز كند و نيمي از اعضاي اوپك را «همگرا» نمايد.
پيوستگي اقتصادي ايران و عراق يك پيوستگي كاملا طبيعي است و با همه پرفايدگي كم هزينه نيز هست. بسياري از بازرگانان و حتي مردم عادي ايران كه به عراق سفر كرده و با بازرگانان عراقي مواجه شده اند، مي گويند، عراقي ها به خوبي فارسي سخن مي گويند و به راحتي پول ايراني را قبول مي كنند و به ارزش آن وقوف دارند. با اين وصف ايران مي تواند در يك بستر مشترك مردمي- دولتي، فعاليت هاي اقتصادي خود در عراق را تنظيم نمايد.
يك بعد ديگر اين سفر كه دكتر متكي هم در مصاحبه مشترك با هوشيار زيباري به آن اشاره كرد، گسترش دفاتر و كنسولگري هاي ايران در عراق بود. ظاهرا در سفر وزير امور خارجه ايران روي بازگشايي كنسولگري ايران در بعضي از استان هاي عراق- از جمله بصره- توافق شده است و بر اين اساس حضور سياسي ايران در عراق از مركز به بخش هاي مختلف عراق گسترش مي يابد. حضور كنسولگري هاي ايران در استان ها بخصوص در استان هاي مركزي و جنوبي عراق بيانگر آن است كه جمهوري اسلامي ايران در فرايند عمومي عراق بعنوان يك دوست با مقامات محلي همكاري مي كند و امكان انتقال تجربيات ايران در زمينه مسايل مدني، اجتماعي و امنيتي كاملا فراهم مي شود.
چه كسي مي تواند ترديد كند كه نحوه مواجهه ايران با مسايل اقوام، احزاب و اديان يكي از موفق ترين الگوها در اين زمينه است. بنابراين كنسولگري هاي ايران مي توانند تجربه نهادسازي و سياستگذاري در زمينه مسايل اجتماعي، فرهنگي و حتي امنيتي ايران را برادرانه به عراقي ها ارائه كنند تا آنان با سرعت بيشتري دوره گذار را طي نمايند. در همان حال اين انتقال تجربه، ظرافت زيادي دارد زيرا به موازاتي كه ملت و دولت عراق از حضور و فعاليت كنسولگري هاي ايران خوشحال مي باشند، دشمنان ايران، عراق و اسلام بشدت از گسترش روابط ايران و عراق خشمگينند و براي برهم زدن آن تلاش خواهند كرد.
ترديدي نيست كه تحليلگران، حضور دكتر منوچهر متكي در بغداد را با شاقول مشكلات عمده عراق مورد ارزيابي قرار خواهند داد و به موازات آن مسئولان و مردم عراق هم از همين منظر از جمهوري اسلامي ايران به عنوان قدرتمندترين همسايه خود انتظاراتي دارند. در اين ميان مسئولان ايراني بايد در چارچوب روابط دوجانبه به مسئولان عراقي كمك كنند تا بر اين «مشكلات عمده» فايق آيند. در يك ارزيابي كلي، عراق امروز بيش از هر مقوله اي از «ناامني»، «فقر و بيكاري» و «عقب ماندگي اقتصادي» رنج مي برد بر همين اساس همكاري با عراق بايد بيش از هر امري در اين حوزه ها متمركز شود.
عراق كشوري با حدود 25 ميليون نفر جمعيت است و اگرچه از درجه بالايي از بيسوادي- حدود 55 درصد- رنج مي برد ولي به موازات آن يك قشر تحصيلكرده و داراي قابليت هاي بالا و تخصص هاي مناسب هم دارد. از آن طرف اقتصاد عراق كشاورزي است و بخش عمده اي از كشاورزان آن با ابزار ابتدايي به كار مشغولند. بر همين اساس مي توان با ساماندهي كشاورزي عراق، بخش وسيعي از فقر و بيكاري عراق را از ميان برد. امروز عراق نيازمند آن است كه قشر تحصيلكرده وارد كار شوند و سررشته هاي امور عراق را در دست بگيرند. ايران مي تواند تجربه خود را در قالب وزارت جهاد كشاورزي و... در اختيار آنان قرار دهد.
از لحاظ امنيتي، ترديدي وجود ندارد كه وجود اشغالگران در عراق مهمترين عامل ناامني به حساب مي آيد چرا كه از يك سو مشخص گرديده است تروريست ها با اشغالگران همدستي دارند و از سوي ديگر اشغالگران مانع بازسازي نيروهاي نظامي- امنيتي عراق مي شوند با اين وصف مقابله با اشغالگري- به گونه اي مسالمت آميز و با سازوكارهاي قانوني- سنگ بناي امنيت در عراق محسوب مي شود. در اين ميان عراق نيازمند اثبات اين نكته است كه خود از پس استقرار امنيت مرزي و درون سرزميني برمي آيد. جمهوري اسلامي در زمينه نهادسازي امنيتي تجربه فراگير و بي بديلي دارد به گونه اي كه امروز در منطقه امن ترين كشور از لحاظ تهديد مرزها و يا رخدادهاي داخلي مي باشد. ايران در تعامل امنيتي با عراق مي تواند تجربه سپاه، بسيج و نهاد امنيتي را در اختيار عراقي ها قرار دهد و كمك كند تا با سرعت ساختارهاي لازم دفاعي- امنيتي به وجود آيد.
سرمايه گذاري ايران روي مسائل امنيتي عراق و انتقال تجربه 27 ساله خود به اين كشور درواقع كمك به آرام سازي يك كشور بزرگ در همسايگي ماست كه لاينحل ماندن مسائل امنيتي آن امنيت ما را هم تحت تاثير قرار مي دهد. اين در حالي است كه بهرحال ما چه به عنوان يك همسايه و چه به عنوان يك همكيش مسئوليت هايي در عراق داريم كه نمي توانيم آنان را ناديده بگيريم.
امروز عراق، ايران، سوريه، فلسطين، لبنان و فردا ساير دولت هاي منطقه در يك صف براي اعتلاي ملي و ديني حركت خواهند كرد و ما با گسترش همكاري هاي افقي در مقوله هاي اقتصاد، فرهنگ و امنيت مي توانيم خاورميانه اي عاري از دشمنان و رفتار خصمانه در اختيار داشته باشيم.
سعدالله زارعي

/ 0 نظر / 7 بازدید